1 2 3 4 5 6 7 8

-§. AMERIKA QO’SHMA SHTATLARI

səhifə3/8
tarix24.12.2017
ölçüsü433.37 Kb.

14-§. AMERIKA QO’SHMA SHTATLARI


Fuqarolar urushidan keyin yagona ichki bozorning kelganligi, qulchilikning tugatilishi, quldorlik latifundiyalarining bekor qilinishi, unumdor yerlarning, foydali qazilma boyliklarning ko’pligi, sersuv daryolar va poyonsiz o’rmonlar, amerika xalqining tadbirkorligi mamlakat iqtisodiy taraqqiyotining nihoyatda tezlashuviga sabab bo’ldi. Ayni paytda, AQShga qo’shni davlatlar (Kanada va Meksika) kuchsiz edi. Bu hol AQShni ortiqcha harbiy xarajatlardan xalos etdi. Bundan tashqari, AQShga yashash uchun kelganlarning katta qismi amalda yuqori malakali mutaxassis kishilar edi.

1870-1914- yillarda AQShga 25 mln. kishi ko’chib keldi. Bu ham AQSh taraqqiyotida muhim rol o’ynadi, Shuningdek, ishchi kuchiga doimiy muhtojlik yangi texnika va texnologiyalarning ishlab chiqa-rishga keng joriy etilishiga yo’l ochdi. 1900- yilda mamlakat aholisi-ning atigi 6 foizi savodsiz edi. Qo’lida biror hunarning yo’qligi uyat hisoblanadigan hodisaga aylandi. Bu omillar ham AQShning gurkirab rivojlanishiga olib keldi.

19 asrning oxirgi o’ttiz yili AQSh tarixida taraqqyotning yuksakligi va juda muhim iqtisodiy va siyosiy voqealar bo’lganligi bilan xarakterlanadi. Agar 1860- yil AQSh sanoat mahsuloti hajmi jihatidan dunyoda 4-o’rtnda turgan bo’lsa, 1894- yilga kelganda birinchi o’ringa chiqib oldi. 1894- yilda AQShning sanoat mahsuloti G’arbiy Yevro-padagi hamma mamlakatlar mahsulotining yarmiga teng va Buyuk Britaniya mahsulotidan esa ikki baravar oshiq edi.

AQShda keng bozorning vujudga keltirilishi kapitalizm taraqqi-yoti uchun juda katta ahamiyatga ega bo’ldi. Hammadan oldin bunga qishloq xo’jaligidagi kapitalizm taraqqiyotining «amerikacha yo’li» g’alaba qilganligi, g’arbiy hududlarning tezlik bilan o’zlashtirilganligi, katta tezlik bilan temiryo’llar qurilganligi va immigratsiya natijasida aholining tez ko’payishi ham yordam berdi.

AQSh sanoati o’sishida Yevropa kapitali ham muhim rol o’ynadi. 1880- yilda Yevropa davlatlari AQShga 2 mlrd. dollar kapital kiritgan bo’lsalar, bu ko’rsatkich 1890- yilda 3 mlrd. dollarga yetdi. Biroq, AQSh chetga kapital chiqarish bo’yicha Angliya, Fransiya va Ger-maniyadan orqada edi.

AQSh 19 asrning so’nggi 30 yili ichida barcha sarmoyani aso-san tinch qurilishga sarfladi.

20 asr boshlarida mamlakatda ishlab cniqarishning markazlashuvi hamda bank kapitali bilan sanoat kapitalining qo’shilib ketishi davom etdi. Korxonalar soni 1899—1914- yillarda 208 mingdan 275 mingtaga yetdi. Sanoat mahsulotining qiymati 1909- yilda 20 mlrd. dollardan oshdi. By Buyuk Britaniya sanoat mahsulotlari qiymatidan 2,5 baravar, Germaniyadagidan 2 baravar ortiq edi.

I jahon urushi davrida AQShda qazib chiqarilayotgan toshko’mirning, ishlab chiqarilayotgan cho’yan va po’latning miqdori Angliya, Fransiya va Germaniya erishgan jamiki miqdoriga teng edi. Sanoatning barcha tarmoqlari bo’yicha AQSh jahonda birinchi o’ringa chiqdi. Ishlab chiqarishning deyarli hamma tarmoqlarida trestlar tashkil etildi. Po’lat, neft, mis, elektr va shu kabi sanoat tarmoqlari «qirollari»ning qudratli sulolalari vujudga keldi. Ford avtomobil Qiroliga aylandi.

1901- yilda Morgan 1 milliard dollarlik kapitalga ega bo’lgan Po’lat ( korporatsiyasi deb atalgan katta trestni tashkil etdi. Eng yaxshi koks-lanadigan ko’mir konlari joylashgan 5000 gektardan ko’proq yer, ming milyadan ko’proq temiryo’l, 100 dan ortiq daryo kemalari shu trestning qo’lida edi.

Rokfellerning «Standart oyil» tresti jami neft mahsulotining 90 foizini, 70000 km neft quvurini, okeanlarda qatnaydigan yuzlab paroxodlarni o’z qo’liga oldi. Trest neftdan so’ng gaz, elektr sanoatini, «Anakonda» mis konsernini, rux-qo’rg’oshin zavodlarini bo’ysundirishga kirishdi.

1903- yilda Morgan va Rokfellerning ikkita eng katta banki temiryo’l, sug’urta kompaniyasi va boshqa kompaniyalarning 22 mlrd. dollardan ortiq kapitali bo’lgan 112 ta bankni nazorat qiladigan bo’ldi. 1914-yilga kelib aholining 2 foizi milliy boylikning 60 foiziga ega edi.

Qishloq xo’jaligidagi tub o’zgarishning mazmunini qo’l mehnati o’rnini mashina-ning tobora ko’proq egallab borishi, kun kechirish uchun yer haydashdan savdo-sotiq maqsadida xo’jalik yuri-tishning mustahkam mavqeyiga ega bo’la borishi tashkil etdi. Natijada 1860—1910- yillar oralig’ida AQShda fermerlar soni 3 marta ko’paydi, ya’ni 2 mln. dan 6 mln. ga yetdi.

Qishloq xo’jaligida foydalaniladigan yer esa 160 mln. gektardan 352 mln. ga yetdi. AQShda yerlarning katta qismi davlat yerlari edi. Bu mamlakatda G’arbiy Yevropaga o’xshash qirol xonadoni ham, Sharq mamlakatlaridagi singari yirik zamindorlar ham, katta-katta mulklarga ega bo’lgan cherkov yer egaligi ham yo’q edi.

Tez orada qishloq xo’jalik texnikalari ixtiro qilindi. Bular xashak-ni press qiladigan mashina, g’alla o’radigan va yanchadigan mashina (kombayn), ekuvchi, qirquvchi, po’st archuvchi, yerni yumshatuv-chi, o’g’it sochuvchi, kartoshka ekuvchi, somon qurituvchi, uy par-randalari inkubatori kabilardan iborat bo’ldi. Qishloq xo’jaligida ilm-fan yutuqlari ham keng qo’llanila boshlandi. Janubda fuqarolar urushidan keyin katta o’zgarishlar yuz berdi. Qulchilik tugatildi. Aholi faollashdi. 1870- yilda AQSh Konstitutsiyasiga 15-tuzatish*qabul qi-lindi. Unga ko’ra «irqi, terisining rangi yoki ilgarigi qullik holatini bahona qilib» saylovlarda ishtirok qilishni har qanaqasiga cheklash bekor qilindi. Janubdagi shtatlar yangi hukumatlari tarkibida negr-lar ham qatnasha boshladi. Janubda federal hukumat topshirig’iga ko’ra bu yerga kelgan shimollik respublikachi amaldorlar bilan ozod qilin-gan negrlar bloki vujudga keldi. Yangi tipdagi hukumatlarda qatnash-gan negrlar juda ishchanlik ko’rsatdilar. Bu hukumatlarning faoliyati taraqqiyparvar xarakterda edi. Ular davlat maktablari tizimini vu-judga keltirdi. Adolatli soliq tizimini joriy qildilar. Irqiy kamsitish qonunlarini bekor qildilar. Mahalliy hokimiyat organlarini demokratlashtirdilar. Keksalar, no-gironlar va yetim-yesirlar uchun xayriya jamiyatlarini tashkil qildilar.

Kongress 1872- yilda Janubdagi sobiq isyonchilarga umumiy afv be-rish to’g’risidagi qonun qabul qildi. Ayni paytda isyon boshliqlaridan 500 ga yaqin kishining davlat vazifalarida ishlashi taqiqlandi. Bu hol plantator-larning eski tartiblarini tiklash uchun kurash olib borishiga bahona bo’ldi. Janubda «Ku-kluks-klan» singari irqiy-terrorchi tashkilot yana «bosh ko’tardi». Taraqqiyparvar ziyoli xodimlardan o’ch olish va «Linch sudlari» yana oddiy hodisaga ay-landi. Janub negr xalqi uchun «turma» bo’lib qoldi. Prezident say-lovlari oldidan faqat ikki janubiy shtat (Janubiy Karolina va Luiziana shtatlari) radikal respublikachilar qo’li ostida qoldi, xolos.

AQShda kuchli prezidentlik respublikasi qaror topdi. Ayni paytda, kuchli ikki partiyaviy ti-zim ham chuqur ildiz otdi. 1828- yilda tashkil topgan Demokratik partiya urush vaqtida «ye-gan» zarbalaridan o’zini tez «o’nglab olib», yirik yer egalari, boy fermerlar, Janub burjuaziyasi va Shimol sanoatchilari, moliyachilar manfaatini himoya qiluvchi partiya bo’lib qoldi. 1854- yilda tashkil topgan AQSh Respublikachilari partiyasi yirik sanoatchilar va moliya-chilar partiyasiga aylandi.

Har ikkala partiya ham mayda fermerlarga va shaharlardagi mayda burjuaziyaga, ishchilarga o’z ta’sirini o’tkazish uchun kurash olib bordi. Lekin, ishlab chiqarish yanada o’sib, ijtimoiy harakat rivojlanib borgan sari bu partiyalar o’rtasidagi farq asta-sekin yo’qolib bordi. Amerika burjuaziyasi ikki partiyali tizimdan ustalik bilan foydalanib keldi. Agar hokimiyat tepasida respublikachilar turgan bo’lsa, demokratlar hukumatini «tanqid qilib» va o’zlarini xalq manfaatlari-ni himoya qiluvchilar qilib ko’rsatib, norozilarning katta qismini o’z tomonlariga og’dirib olardilar. Demokratlar g’alaba qilgan taqdirda muxolifatchi partiya rolini respublikachilar o’ynardilar. Bu omil amalda boshqa uchinchi partiya tuzilishiga jiddiy to’siq bo’lib keldi.

AQSh iqtisodining rivojlanishi va dunyoda birinchi davlatgaaylanishijamiyathayotidagibarcha ijtimoiy muammolarni o’z-o’zidan bartaraf etishga olib kelgani yo’q. AQShda ham ishchilar sinfi o’z haq-huquqlari uchun qattiq kurash olib borishga majbur bo’lgan. Bu davrdagi ishchilar harakatining asosiy maqsadi 8 soatlik ish kuni joriy etilishiga erishish edi.

1886- yil 1- may kuni umumiy ish tashlashlarda 350 mingdan ortiq ishchi ishtirok etdi. Buning natijasida 200 mingga yaqin ishchi 8 soatlik ish kuni joriy etilishiga erishdi. Biroq, keyingi 2 yilda bu muvaffaqiyat deyarli yo’qqa chiqdi.

8 soatlik ish kuni uchun boshlangan harakat Chikagoda juda ham keskin tus oldi. 1886- yil 3- mayda shaharning Senno maydonida bo’lgan ommaviy miting vaqtida politsiya ish tashlaganlarga qarab o’q uzdi. Natijada 6 kishi o’ldirildi va ko’plab ishchilar yarador bo’ldi. Darg’azab bo’lgan Chikago ishchilari 4- mayda shu xunrezlikka qarshi norozilik bildirib, ommaviy miting tashkil qildilar. Qurolli politsiya otryadlari ishchilarga qarshi yuborildi. Sudning qaroriga muvofiq, 1887-yil 11- noyabrda ommaviy harakat rahbarlaridan 4 kishi (Parsons, Fisher, Engel va Shpislar) dorga osildi. Ular o’limga tik qaradilar. Shpis oxirgi so’zida «Shunday zamon keladiki, bizning sukunatimiz nutqlarimizdan ham o’tkirroq bo’ladi» degan edi.

19 asr oxiriga kelib ijtimoiy harakatga rahbarlik 1881- yilda tuzilgan «Qo’shma Shtatlar va Kanada uyushgan tred-yunionlari va ishchi itti-foqi federatsiyasi»ga o’tdi. 1886- yilda u Amerika Mehnat Federatsiyasi degan nom oldi. AMF asosan yuqori malakali ishchilar manfaatini himoya qilardi. 1914- yilda uning a’zolari soni 2 mln. kishini tashkil etdi. AMF siyosiy kurashga qarshi edi.

Tashkilot ishchilar manfaati yo’lidagi kurashda Kongress a’zolari hamda korxona egalariga ta’sir o’tkazishga alohida e’tibor berdi. Hu-kumat 1894- yilda sentabrning birinchi dushanbasini «Mehnat kuni» bayrami deb e’lon qilishga majbur bo’ldi. Bu bayram hozirgacha ni-shonlanib kelinmoqda.

1913- yil sentabrda 12000 korxonada kon ishchilari chidab bo’lmaydigan og’ir mehnat sharoitiga qarshi ish tashladilar. Ular 8 soatlik ish kuni joriy etilishini va ish haqini 10 foizga oshirishni talab etdilar. Hukumat ishchilarga qarshi kuch ishlatdi. 1914- yil bahorida butun Kolorado shtatida harbiy holat e’lon qilindi. 20- aprelda ishchi lagerlari o’qqa tutildi. Ko’plab ishchilar halok bo’ldi va yarador qilin-di. Ish tashlovchilarning rahbarlari esa otib tashlandi. Ishchilar majburan konlarga qaytarildi.

Fuqarolar urushidan so’ng negrlar ozodlikka erishdilar. Bircq, ular tenghkka ensna olmadilar. Mamlakatda segregatsiya tartibi qaror topdi. Negrlar oq tan-lilar o’qiydigan maktabga, oq tanlilar qatnaydigan cherkovga borol-masdi. Oq tanli chiqqan transportga chiqa olmasdi. Hatto mozorlar ham alohida edi. Shu tariqa, mamlakatda irqchilik ayj oldi. Ayniqsa, Janubda yashaydigan negrlar ahvoli og’ir edi. Ular Shimolga qochib o’tardilar. Biroq, bu yerda ham ular alohida mavzelarda (negr kvartal-larida) yashashga majbur edilar. Qarzdor negr qamoqqa olinishi va qarzdan qutulishi uchun istagan kishiga kontrakt asosidagi ishchi qilib berilishi mumkin edi. Janubiy shtatlarda negrlar saylov huquqidan mahrum etilgan edilar. Negrlarning ilg’or ziyoli guruhlari negr xal-qining teng huquqli fuqaro bo’lishlari yo’lidagi kurashga rahbarlik qildilar. Ular kurashning tinch yo’lini tanladilar.

AQShning tub yerli aholisi— hindular qattiq azob-uqubatlarga duchor etildi. Hindular o’z haq-huquqlari uchun kuchlari yetguncha kurashdilar. Biroq, kuchlar nihoyatda noteng bo’lgan kurashda ular yengildilar.

1880- yilgi oxirgi jangda yengilgan hindular alohida rezervatsiya-larga surib chiqarildi. Bu rezervatsiyalar eng unumsiz tashlandiq yer-lar edi. Bu yerda ular hukumat «vasiyligi»ga olindilar. Hindular masalasi ana shunday yo’l bilan hal etildi.

1900—1914- yillar AQSh tarixiga «taraq-qiyparvar davr» nomi bilan kirgan. Bunga AQSh prezidentlarining monopoliyalarga qarshi kurash olib borganliklari sabab bo’lgan.

Monopoliyalarga qarshi kurashdan maqsad — o’rta tabaqalar man-faatini himoya qilish edi. Monopoliyalarga qarshi kurash tarafdorlari taraqqiyparvarlar deb ataldi. Ularning safida 1901- yilda AQSh Prezi-denti lavozimini egallagan T.Ruzvelt ham (1858—1919) bor edi.

U amerika-ispan urushida shaxsan qatnashib shuhrat ham qozon-gan edi. T.Ruzveltning monopoliyalarga qarshi kurash siyosati «Ado-latli yo’l» deb nom oldi. LRuzvelt hukumati ayni paytda ishchilar bilan ish beruvchilar o’rtasidagi mojarolarda hakamlik vazifasini ham bajara boshladi. T. Ruzvelt hukumati trestlarga qarshi 20 dan ortiq sud jarayonini tashkil etdi. Bular ma’lum natijalar ham berdi. Xususan, sud qarori bilan Morgan nazorat qiladigan temiryo’l kompaniyasi ikkiga bo’lindi. 1906- yilda temiryo’llar faoliyatini tartibga soluvchi qonun qabul qilindi.

1912- yilgi prezident saylovlarida demokrat V.Vilson g’alaba qo-zondi. U birinchi jahon urushi arafasida bojxona tariflari to’g’risida yangi qonun (Unlervud qonuni) qabul qilinisliiga erishdi. Qonunga ko’ra tarif stavkasi 10 foizga kamaytirildi. Daromadning oshib borishiga qarab qo’shimcha soliq solinadigan bo’ldi. Saylov tizimida ham islohot o’tkazildi.

Vaholanki, oldin ayrim shtatlarning qonun chiqaruvchi organ-lari tomonidan saylanadigan senatorlar endi xalqning ovoz berishi bilan saylanadigan bo’ldi.

1914- yilda AQSh Kongressi trestlarga qarshi qonun qabul qildi. Qonun ish tashlash davrida trestlarga yetkazilgan zararni kasaba uyush-malaridan undirib olish huquqlarini bekor qildi.

Mamlakatning juda katta resurslarini va Rossiyadan sotib olingan Alyaskani (1867-y) o’zlashtirish bilan band bo’lgan AQSh mustamlakalar va o’z ta’sir doiralarini qo’lga kiritishga Yevropa mamlakatlaridan kechroq kirish-di. Uning e’tibori Karib havzasi va Tinch okeani boyida joylashgan mamlakatlarga qaratildi.

1889- yilda Tinch okeanining eng markazida, Osiyoga olib bora-digan strategik jihatdan muhim bo’lgan dengiz yo’llari kesishgan joy-dagi Gavayi orollari bosib olindi.

AQSh Lotin Amerikasida hukmron bo’lib olish uchun kurashib, riyokorlik bilan «Hamma Amerika mamlakatlarining manfaatlari bitta», degan g’oyani targ’ib qilib keldi. 1889- yilda AQSh Davlat de-partamenti tashabbusi bilan Vashingtonda birinchi Panamerika kon-ferensiyasi chaqirildi. Birinchi Panamerika konferensiyasining birdan-bir aniq natijasi xalqaro «Amerika respublikalari syezdi» degan as-sotsiatsiyasi tuzishdan iborat bo’ldi. AQShning G’arbiy yarim shardagi mamlakatlar ustidan tanho hukmronlik qilishga qaratilgan Panameri-kanizm siyosati shu tariqa vujudga keldi. 19 asrning 80-yillarda Venesuela bilan Britaniya Gvineyasi o’rtasidagi ziddiyat juda kuchayib ketganda AQSh «Monro doktrinasi»ga tayanib, bu janjalni bartaraf qilishda o’zi vosi-tachilik qilmoqchi bo’lganligini Angliyaga ma’lum qildi. 1899- yil Venesuela masalasi hal etildi. Ko’p o’tmay Samoa orollari ham qo’lga kiritildi.

19 asrning oxirida AQSh nihoyatda qudratli davlatga aylandi. Ispaniyaga qarashli Kuba oroli Amerika hukmron doiralarining havasini keltirardi. AQSh Ispaniyaga qarshi urushga tayyorlana boshladi. AQSh o’z fuqarolarining manfaatini himoya qilish bahonasi ostida 1898- yil 15- fevralda Kuba sohillariga o’z harbiy kemasini yubordi, Bu harbiy kema Gavana reydida turgan joyda noma’lum sababga ko’ra portlab ketdi. Natijada, 268 kishi halok bo’ldi, 100 ga yaqin kishi esa yarador bo’ldi. AQSh bu qo’poruvchilikda Ispaniyani aybladi va Kongress 1898-yil 22- aprelda Ispaniyaga qarshi urush harakatlarini boshlash haqida qaror qabul qildi. Bu dunyoni qayta bo’lib olish yo’lidagi birinchi urush edi. 3 oy davom etgan urushda Ispaniya yengildi va sulh so’rashga majbur bo’ldi. 1898- yil 10- dekabrda Parij shahrida AQSh — Ispaniya tinchlik shart-nomasi imzolandi. Unga ko’ra AQSh Puerto - Riko va Guam orollari-ga, Ispaniyaga 20 mln. dollar to’lab Filippinga ega bo’lib oldi. Gavayi orollari batamom anneksiya qilib olindi. 1898- yilda Kuba nomiga mustaqillik oldi. Amalda esa AQShga qaram bo’lib qolaverdi.

AQSh Karib dengizi havzasida ham agressiv siyosat olib bordi 1903-yilda Kubaga majburan shartnoma qabul qildirdi. Unga ko’ra, AQShning ruxsatisiz bironta davlat bilan ittifoq tuzish yoki o’zining ichki siyosatiga birorta o’zgarish kiritish huquqidan mahrum etildi.

AQShning Meksikaga sarflangan kapitali 1911- yil oxirida 1,5 mlrd. dollarga yetdi. Shaxtalarning 78 foizi, metallurgiya korxonalarining 72 foizi, neftning 58 foizi, kauchuk ishlab chiqaruvchi korxonalarning 68 foizi AQSh monopolistlarining qo’liga o’tdi. AQSh Gvatemala, Kosta-Rika va Nikaraguaga asoratli zayomlar berdi. Bu zayomlarni berish vaqtida qo’yilgan shartlar AQShning bu mamlakatlar ichki ishlariga aralashuviga imkon berardi.

Gavayi va Filippin orollari bosib olinganligi hamda Tinch okean bo’yida joylashgan mamlakatlar bilan savdo-sotiqning kuchayganligi sababli AQSh Tinch va Atlantika okeanlarini birlashtiruvchi kanal qurisli masalasiga alohida ahamiyat bera boshladi.

Panama kanalini qurayotgan va bankrotga uchragan Fransiyadan aksionerlik jamiyatining hamma aksiyalarini arzon-garovga sotib oldi. Kanal Kolumbiya hududida edi. Endilikda kanal qurish va undan foy-dalanish huquqiga Amerikaning to’la ega bo’lishiga Kolumbiya Senati qarshilik qildi. Shundan so’ng 1903- yil 3- noyabrda AQSh Panamada Kolumbiyaga qarshi isyon tashkil etdi va u yerda qo’g’irchoq davlat tuzdi. Panama «mustaqil» respublika deb e’lon qilindi.

AQSh Panama Respublikasining «mustaqilligini» tan oldi. Panama hukumati AQSh bilan kanal qazish, temiryo’llar va Pana-ma kanali bo’yida istehkomlar qurish uchun Amerikaga juda keng huquqlar bergan shartnomani imzoladi. Buning evaziga Panama 10 mln. dollar oldi va yiliga 250 ming dollar renta olib turadigan bo’ldi. AQSh Panama kanali qurilishiga e’tiborini kuchay-tirdi. Qurilish 10 yil davom etib, 1914- yilda tugallandi.

Kanal AQShning Atlantika okeani sohillaridan Tinch okeani sohillariga boradigan dengiz yolini ancha qisqartirib, AQSh uchun strategik va iqtisodiy jihatdan juda katta ahamiyatga ega bo’ldi.

1910- yilda Buenos-Ayresda o’tkazilgan IV Panamerika konferensiyasida Amerika Respub-likalari ittifoqi tashkiloti Panamerika ittifoqi deb nomlandi va AQSh manfaati uchun niqob bo’ldi. 1912- yilda Prezident Taft «dollar dip-lomatiyasi» siyosatini e’lon qildi. Bu siyosat asosan iqtisodi nochor bo’lgan Lotin Amerikasi davlatlariga nisbatan qo’llana boshlandi. «Yor-dam berish» niqobi ostida sotib olish, davlat to’ntarishlari uyushti-rish oddiy holga aylanib qoldi.

Lotin Amerikasi davlatlarini o’ziga bo’ysundirish uchun boshqa davlatlarga qarshi kurashda AQSh «Monro doktrinasi»ga tayanib ish olib bordi. Bu doktrinani Teodor Ruzvelt AQSh manfaatlariga mos-lab talqin etdi. Unga ko’ra «Amerika mamlakatlaridan birontasida tar-tibsizliklar doimiy tus olgan taqdirda» xalqaro politsiya rolini baja-rish AQShning burchi» bo’lishi kerak edi. Shu tariqa «yo’g’on kaltak» atamasi vujudga keldi. «Yo’g’on kaltak» siyosati AQShni «G’arbiy politsiyasiga» aylantirdi.

AQSh 20 asr boshlarida Xitoyga eks-pansiya qilishni kuchaytirib yubordi. Bi-roq, boshqa davlatlar Xitoyni o’z ta’sir doiralariga taqsimlab olganlari sababli AQSh uchun o’z tovarlarini shu «ta’sir doiralari»ga olib kirishga, so’ngra o’zining tanho hukmronligini 0 rnatishga imkon beradigan doktrina topish zarur bo’lib qoldi.

1899- yil sentabrda AQSh davlat kotibi Xey Angliya, Germaniya, Rossiya, Yaponiya, Fransiya va Italiyaga ayni bir mazmunda nota (Xey doktrinasi) yubordi. Bunda «Ochiq eshiklar va teng imkoni-yatlar» doktrinasi o’z ifodasini topdi.

AQSh Xitoydagi mavjud «ta’sir doiralari»ni tan olishdan voz kechmadi, lekin Amerika tovarlari uchun shu «ta’sir doiralar»ni ochiq qilib qo’yishni, ya’ni savdo-sotiq erkinligini va «teng imkoniyatlar» siyosatini saqlab qolishni talab qildi. Unga ko’ra biror-bir davlat Xi-toyda savdo qilish uchun hech qanday imtiyoz olmasligi zarur edi. AQSh bu imtiyozlarni Amerika kapitalining Xitoyga suqulib kirishiga va Osiyoda o’zining cheksiz hukmronligini o’rnatish rejalari amalga oshirilishiga g’ov deb hisoblardi.

Prezident V. Vilson tashqi siyosatda o’zining yaqin o’tmishdoshlari qatori AQShning dunyoda eng qudratli ta’siiga ega bo’lishi uchun kurashdi. Chunonchi, u bunday deb yozgan edi: «Yangi davr arafasida turibmiz. Bu davrda biz amerikaliklar dunyoni boshqarishimiz kerak».

Ha, tez orada shunday bo’ldi, ham. Birinchi jahon urushi AQSh maqsadlarining ro’yobga chiqishiga imkon yaratdi.

15-§.19 ASR OXIRI VA 20 ASR BOSHLARIDA LOTIN AMERIKASI DAVLATLARI.


Amerika qifasi shartli ravishda Shimoliy va Janubiy Amerikaga bo’lindi. «Janubiy Amerika» atamasi ko’pincha «Lotin Amerikasi» iborasi ham ishlatiladi. Ma’lumki, Janubiy Amerikani yevropalik ispanlar va portugallar istilo qilgan edi. Ularning tili lotin tilidan kelib chiqanligiga nisbat berilib, Janubiy Amerika Lotin Amerikasi deb atalgan.

Shimoliy va Janubiy Amerikaning taraqqiyoti bir xil darajada kech-gani yo’q. Shimoliy Amerikada joylashgan AQSh dunyoning birinchi davlatiga aylangan bo’lsa, Lotin Amerikasi taraqqiyotda orqada qolib ketdi.

Lotin Amerikasida siyosiy jihatdan mustaqil bo’lgan davlatlar-ning tashkil topish jarayoni 1870- yilga kelib, deyarli tugallandi. Ar-gentina, Meksika, Chili, Urugvay, Venesuela va Kolumbiya mam-lakatlari Ispaniya hamda Portugaliya zulmiga qarshi uzoq vaqt o’z mustaqilliklarini saqlash va feodal monarxiyani ag’darib tashlash uchun kurashdilar.

Lotin Amerikasi mamlakatlarining ko’pchiligida 19 asrning oxirgi choragida sanoat taraqqiyoti endigina boshlangan edi. Ularning iqti-sodiyotida kapitalistik munosabatlar bilan bir qatorda feodal muno-sabatlar, qulchilik qoldiqlari va hindularning sodda urug’-qabilachilik jamoalari ham mavjud edi. Bu mamlakatlarning asriy qoloqligidan Angliya, Fransiya, AQSh va Germaniya kabi buyuk davlatlarning monopolistlari foydalanib qoldilar. 19 asrning oxirlariga kelib, Lo-tin Amerikasi mamlakatlari amalda Angliya va AQShning yarim mus-tamlakalariga aylanib qoldilar.

Lotin Amerikasi davlatlarida kapitalizmning qaror topishi uzoq va o’ta mashaqqatli yo’ldan bordi. Bu mintaqaga eng ko’p kapital kiritgan davlat Angliya edi. Asosiy mablag’lar bandargohlarga, temiryo’llar qurilishiga, banklarga hamda tropik o’simliklarni o’stirishga ya go’sht sanoatiga sarflanardi.

19 asr oxirida Lotin Amerikasiga AQSh kapitali ham kirib kela boshladi. 1897- yili AQSh Lotin Amerikasiga 250-300 mln. dollar kapital qo’ygan bo’lsa, 1913- yili ko’rsatkich 1,5 mlrd. doUarga yetdi.

1868-1878- yillarda Kuba xalqi Ispan mustamlakachilariga qarshi ozodlik kurashi olib bordi (Ispaniya Kubani 1510- yilda bosib olgan edi). Biroq, Ispan qaramligidan ozod bo’lishga eri-shilmadi. Shunday bo’lsa-da, 1880- yilda qulchilikning bekor qili-nishiga erishdi.

Tez orada Kubaga AQSh da’vo qila boshladi. U Kubani sotib olish niyatida Ispaniyaga murojaat qildi. Biroq, Ispaniya rozi bo’lmadi. 1895-yilda Kuba xalqi o’z milliy qahramoni Xose Marti hamda Maksimo Gomeslar boshchilida qo’zg’olon ko’tardi.

1898- yil 25- aprelda Ispaniya bilan AQSh o’rtasida urush boshlanib ketdi. AQSh Ispaniya floti va armiyasini juda tez tor-mor qildi. Ku-badagi inqilobiy milliy-ozodlik harakatini bostirdi.

1898- yil dekabrda Parijda sulh shartnomasi imzolandi. Kuba «mus-taqil» deb e’lon qilindi. Biroq, amalda AQShning protektorati bo’lib qoldi.

19 asrning 70-yillarida AQSh—Meksika (Meksika 1828- yilda mustaqilligini qo’lga ki-ritgan edi) munosabatlari keskinlasha bordi.

Bunga AQShning Meksikani o’ziga siyosiy va iqtisodiy qaram qilishga intilishi sabab bo’ldi. Chunonchi, 1876- yilda AQSh o’ziga chegara-dosh Meksikaning shimoliy tumanlarida Amerika korxonalari va temiryo’llar qurish uchun Sebastian Lerdo de Texada (1872—1876) hukumatidan «ruxsat» so’radi. Biroq, hukumat bu murojaatni rad etdi. Natijada, davlat to’ntarishi uyushtirildi. AQSh va mahalliy pomesh-chiklar reaksiyasiga tayangan Porfirio Dias 1876- yilda Prezident deb elon qilindi va bu lavozimda ozgina tanaffus bilan 1911- yilgacha turdi.

Dias diktaturasi davri Meksikani chet el monopoliyalarining ya-rim mustamlakasiga aylantirish davri bo’ldi.

Dias idora qilgan davrning oxiriga borib, AQShning Meksikaga qo’ygan kapitali 1 mlrd. dollardan oshdi. Holbuki, bu vaqtda ingliz kapitali 350 mln. dollardan oshmas edi. AQSh Meksikaning neft konlarini o’z qo’liga oldi. Tashqi savdoning 90 foizini o’z nazoratiga bo’ysundirdi.

1909- yili esa, Meksikada hosil bo’lmadi. Dehqonlar g’alayoni kuchaydi. Mexiko janubidagi Morelos shtatida Emiliano Sapata (1877— 1919) guruhi harakat qildi. 1909-yil sentabrida Sapata dehqonlarni himoya qilish xuntasini tuzdi. Uning shiori «Yer va ozodlik» degan chaqiriqdan iborat edi.

Diktaturadan norozilik burjuaziya orasida ham o’sib bordi. Cho’yan quyuvchi zavod va paxta plantatsiyalarining egasi bo’lgan Fransisko Ma-dero muxolifatga bosh bo’ldi. 1908- yilda u siyosiy broshyura nashr qilib, unda Konstitutsiyaga muvofiq qonuniy saylovlar yo’li bilan hokimiyatni al-mashtirish zarurligini isbot qildi.

1910-yil iyul-- da Meksikada prezidentlik saylovi o’tkazildi. Diktator Diasni prezidentlikka qayta saylashga qarshi turgan ko’pchilik Madero atrofida birlashdi.

Prezidentlikka saylovda Madero o’z nomzodini qo’ydi. Saylov oqi-batlaridan qo’rqqan Dias Maderoni San-Luis-Potosi shahridagi turmaga tashlatdi.

Saylovlar «tinch» o’tib, odatda-gidek, Dias yana «g’alaba qozondi». Oradan ancha vaqt o’tgach, tur-madan bo’shatilgan Madero AQSh ga qochdi va 1910- yil 15- oktabrda u yerda «San-Luis-Potosi rejasi» deb atalgan o’z dasturini e’lon qildi. U saylovlarniiig soxtaligini osh-kor qilib, o’zini esa qonuniy prezident deb atadi. Diktatura davrida hindulardan g’ayriqonuniy tortib olingan yerlarini qaytarib berish-ga, pomeshchiklarga qarashli yerlaming bir qismini haq to’lash evaziga dehqonlarga berishga va’da berdi. Xalqni qo’zg’olonga chaqirdi, 1911-yil 10- mayda Maderoni yoqlagan partizan otryadlari AQShga chega-radosh Xuaris shaharchasini shturm bilan egalladilar va Maderoga o’z tarafdorlari bilan Meksikaga bostirib kirishga yordam berdilar. Dias Meksikadan qochishga majbur bo’ldi.

1911- yil 7- iyunda Madero poytaxtga kirib keldi va prezidentlik lavozimini egalladi. Biroq, Meksikadagi og’ir ichki siyosiy vaziyat tufayli u biror jiddiy o’zgarishlar qila olmadi.

Ammo ish kununi 10 soatgacha cheklab qo’ydi va ishlab chiqarishda jarima tizimini bekor qildi. Chet el kapitalini cheklashga va milliy iqtisodini himoya qilishga intildi.

AQSh Maderoning milliy siyosatiga dushman-lik ko’zi bilan qaradi va diktator Diasning maslakdoshi, general Uertani Maderoga qarshi gijgijlay boshladi. AQSh ning qo’llashidan ruhlangan Uerta davlat to’ntarishi o’tkazdi. Madero otib tashlandi.

Uerta diktaturasi (1913- yil fevral—1914- yil iyul) Meksikadagi ahvolni yanada og’irlashtirdi. Faqat oddiy xalq emas, balki milliy burjuaziya va burjualashgan pomeshchiklarning bir qismi ham Uertaga qarshi chiqdilar. Mamlakatda fuqarolar urushi boshlandi. Milliy va-tanparvar kuchlar general Uerta diktaturasini ag’darib tashladilar.

20 asr boshlarida Meksikada qudratli dehqon lar harakati boshlandi. Buning sababi-deh-qolarning yersizligi edi. Dehqonlar harakati inqilobga aylandi. Bu inqilob (1910—1917) tarixga burjua inqilobi nomi bilan kirgan.

Mamlakat janubidagi dehqonlar harakatining rahbari Emiliano Sapata 1911- yilning 28- noyabrida o’z agrar dasturini - - «Ayal rejasi»ni e’lon qildi. Bu reja hindulardan tortib olingan yerlarni ularga qaytarib berish, qolgan barcha yerlarni musodara qilish va ularni yer-siz dehqonlarga bo’lib berish kabi talablardan iborat edi.

Mamlakat Shimolidagi dehqonlar harakatiga Fransiska Vilya (1877—1923) rahbarlik qildi. Ularning bayrog’iga «Yer va ozodlik» shiori yozilgan edi. E. Sapata va F. Vilya qurolli kuchlari 1914- yilda mamlakat poytaxti Meksika shahrini egalladi. Lekin ko’p o’tmay chekinishga majbur etildi. 1917- yilga kelibgina dehqonlar qo’zg’oloni bostirildi. E. Sapata va F. Vilyalar turli yillarda yollangan qotillar tomonidan o’ldirildi.

Dehqonlar qo’zg’oloni yengilgan bo’lsada, izsiz ketmadi. Hukumat agrar masalani qisman bo’lsa-da hal etdi. Chunonchi, latifundistlar tomonidan noqonuniy bosib olingan yerlar dehqonlarga qaytarildi. Bundan tashqari, 1917- yilda demokratik ruhdagi Konstitutsiya qabul qilindi.

Lotin Amerikasining boshqa davlatlari Braziliya Janubiy Amerikadagi yirik davyashagan. Braziliya, aym paytda, eng qoloq davlat ham edi. Braziliyada qullik, qashshoqlik, jaholat va huquqsizlik keng avj olgan edi. Qullarni sotadigan bozorlar, o’z oilasi-ga, o’z uyiga ega bo’lish huquqidan mahrum bo’lgan kishilarni sotish, zahmatkash qulni nazoratchilar tomonidan qamchilab ishlatish 70—80- yillarda odatiy hol edi.

Yirik qo’zg’olonlardan biri Riu-Grandi-du-Norti viloyatida Boni-fatsio boshchiligida shakarqamish plantatsiyalarida ko’tarilgan qullar qo’zg’oloni bo’ldi. Qullar o’zlarining negr respublikasini e’lon qildilar va Bonifatsioni uning prezidenti etib sayladilar. Respublikaning aso-siy vazifasi qullarni ozod qilish, deb hisoblagan Bonifatsio viloyat poytaxti Natal shahriga yurish boshladi. Biroq, hukumat qo’shinlari yo’lda unga yetib oladi va tor-mor qiladi.

Negr Andres Rebusaz Braziliyaning ko’zga ko’ringan muhandisi va Rio-de-Janeyrodagi qulchilikka qarshi bo’lgan konferensiyaning tashkilotchisi bo’ldi. 1883- yilda do’sti, publitsist Joze va Patrosino bilan birga qullikdan ozod qilishga chaqiruvchi «Ozodlik manifesti»ni yozdilar.

Burjualashgan plantatorlar abolitsionistik harakatni quvvatladilar. Eng yirik plantator Antonio Predo o’z qullarini ozod qilib yubordi. U saroy vaziri bo’lgach, quUarni ozod qilish haqida taklif kiritdi. Kasalli-gi uchun Yevropada yashayotgan imperator Pedru II o’rnida vaqtincha turgan regent—malika Izabel 1888- yil 13- mayda Braziliyada qullarni ozod qilish haqidagi «Oltin qonun» nomi bilan mashhur qonunga qo’l qo’ydi. Mamlakatda bu paytda 750 ming qul bor edi.

Qulchilik bekor qilingach, respublika uchun kurash kuchayib ketdi. 1889-yil 14-iyulda Rio-de-Janeyroda respublika tarafdorlarining katta namoyishi bo’lib o’tdi. Namoyishda talabalar, hunarmandlar, sav-dogarlar va shaharliklar qatnashdi. Politsiya namoyishni tarqatishga urinib ko’rdi va boshliqlarini turmaga tashladi.

Bu namoyishdan armiyada marshal Deodoru de Fonseko rah-barligida isyon ko’targan respublikachilar foydalandi. 1889- yil 19-noyabrda Pedru II taxtdan voz kechib, ingliz kemasida Portugaliyaga jo’nab ketdi. Hokimiyat harbiylar qo’liga o’tdi. Deodoru de Fonseko boshchiligidagi hukumat mamlakatni Respublika deb e’lon qildi. Bra-ziliya 1891- yilda qabul qilgan yangi Respublika Konstitutsiyasiga binoan Braziliya Qo’shma Shtatlari deb ataladigan bo’ldi. Barcha fuqarolar-ning qonun oldida tengligini e’lon qildi. Yozish va o’qishni biluvchi ftiqarolarga umumiy saylov e’lon qildi (aholining 90 foizi savodsiz edi).

Mamlakatning iqtisodiy ahvoli og’ir edi. Bundan ingliz, fransuz, german va Shimoliy Amerika monopoliyalari foydalandilar. Ular hal qiluvchi tarmoqlarni egallab oldilar. 1910- yilda chet el kapitali 3 mlrd. dollarga yetdi. Oddiy askarlar hukumatdan tan jazosini bekor etishni talab qildilar va bunga erishdilar.

1870- yilda Argentinada 2 mln. aholi yashar edi.

Paragvay bilan olib borilgan vayronagarlik urushi (1870- yil martida) endigina tugagan, mamlakat xaroba holda edi. 1871- yil boshida Argentinada sariq, bezgak epidemiyasi tarqaldi. Iqtisodiy hayot deyarli to’xtab qoldi.

Liberal doiralar vakili (federalistlar) bo’lgan Sarmyento huku-mati (1868—1874) ichki ahvolni barqarorlashtirishda katta muvaffa-qiyatlarga erishdi. 1872- yilda Buenos-Ayresda milliy bank ochildi. Hukumat immigrantlar kelishiga sharoit yaratdi. Sarmyento prezi-dentligi davrida Argentinaga 300 000 kishi ko’chib keldi. Yevropadan kelgan kolonistlar imtiyozli shartlar bilan davlatdan yer oldilar. Ko’plab shaharlar, yo’llar qurib kengaytirildi. Maorif va ilm-fan tez rivojlana boshladi. Katolik maktablarining ko’pi yopildi va ularning o’rniga dunyoviy maktablar ochildi. Buenos-Ayresda piyoda askarlar va harbiy dengiz maktabi ochilib, harbiy ta’limga asos solindi.

1876- yil immigratsiya va kolonizatsiya to’g’risida qonun qabul qi-lindi. Qonunga ko’ra, hali aholi band qilmagan davlat yerlari 80 gektardan oshmaydigan uchastkalarga bo’linib sotiladigan bo’ldi. Bun-dan faqat katta puldorlar foydalandilar va yerlarni arzonga sotib olib, chorvachilik xo’jaliklari tashkil etdilar. Hindularning hosildor yerlari tortib olinib, zobitlar va askarlarga bepul bo’lib berildi.

Mamlakatda dehqonchilik va chorvachilik nihoyatda tez rivojlandi. 1870- yilda ekin maydonlari 1 mln. gektarga yetmagan bo’lsa, 1908-yilda 16,3 mln. gektarga yetdi. Argentina 1875- yilda bug’doy sotib olishni to’xtatdi. 90- yillarda esa bug’doy eksport qilish bo’yicha dun-yoda eng yirik davlatga aylandi.

Argentina aholisi immigrantlar hisobiga ko’paydi. 1870- yildan 1900- yilgacha mamlakatga 2 mln. dan ko’p kishi ko’chib keldi. Ish-chilar o’z haq-huquqlari uchun kurasha boshladi. Ular 8 soatlik ish kunini talab qildi. 1895- yilda Sot-sialistik partiya tuzildi. Partiya diniy ta’limni bekor qilish, yagona soliq joriy qilish, kacaba uyushmalarini birlashtirish va namoyshlarga rux-sat uchun kurash olib bordi. 18 yoshga to’lgan erkak fuqarolarga (ru-; honiy va harbiylardan tashqari) umumiy saylov huquqini berish to’g’risida qonun chiqarilishiga erishildi.

Urush yillarida Argentina betaraflikka rioya qilib, dehqonchilik va chorvachilik mahsulotlarini eksport qiluvchi yirik mamlakat bo’lib qoldi. Bug’doyni eksport qilish yiliga 15—20 mln. sentnerga yetdi. Makkajo’xori eksport qilish bo’yicha dunyoda birinchi o’rinni egalla-di. Argentinadan Yevropaga ko’plab go’sht va go’sht mahsulotlari yet-kazib berilardi. To’qimachilik, oyna, sement, metallurgiya va kema-sozlik sanoatlari tez rivojlandi. Ayni paytda, chet el kapitalini kiritish ko’payib bordi. Chunonchi, Angliyaning 1914- yilda Aprentinaga qo’ygan kapitali qariyb 1,5 mlrd. dollarga yetdi.

Markaziy Amerikaning boshqa mam lakatlariga qaraganda Gvatemala va Kosta-Rika nisbatan osoyishtalik sharoitida taraqqiy etdi. Rufuno Barrios (1873— 1895) Gvatemalaning musta-qil yashashiga asos soldi. Biroq, keyinchalik ichki kurashlar natijasida «holdan toygan» Gvatemala AQShga qaram bo’lib qoldi.

Gonduras, Salvador va Nikaragua o’zaro janjal va tortishuvlardan so’ng 1895—1896- yillarda yagona davlat — Buyuk Markaziy Amerika Respublikasi bo’lib birlashdilar. Uch davlat ittifoqida rahbarlik rolini Nikaragua diktatori Selaya (1883-1909) o’ynadi. U AQShning bu mamlakatlarga qilgan ekspansiyasiga birmuncha qarshilik ko’rsatdi. AQSh monopoliyalari bu mamlakatlardagi klerikal-feodal guruhlarga taya-nib Buyuk Markaziy Amerika Respublikasini tarqatib yubordilar.

Selayani Nikaraguadagi uning dushmanlariga yordam berish yo’li bilan «ag’darib» tashladilar.

1914- yil avgustida Panama kanali ochilgach, kanal zonasida Ameri-ka gubernatori o’ziga bo’ysunadigan yirik harbiy kuchlar bilan Markaziy Amerika mamlakatlariga xavf solib turdi.

AQSh bilan Panama Respublikasi o’rtasida Panama kanali to’g’risida tuzilgan shartnomadan. 1903- yil.

«... 2- modda. Panama Respublikasi nomi tilga olingan kanalni qurush, saqlab turish, undan foydalanish, uni sanitariya holatiga keltirish hamda himoya qilish uchun 10 milyalik zona doirasidagi yerlar va suv ostidagi inshootlardan foydalanish, ularni egallash va nazorat qilish huquqini Qo’shma Shtatlarga abadiy topshiradi.

3- modda. Panama Respublikasi Qo’shma Shtatlarga zonadagi barcha huquqlarni, vakolatlarni va butun hokimiyatni topshiradi ...».


:

uzkitob -> kitobdockop -> yangi
yangi -> Qadrli o'quvchilar


Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


-tojebitnozauspjenuelektr.html

-toplam---mdrlnn-sivil.html

-toxines-7-1--toxines-des.html

-transuranelementlardavri-2.html

-tromboflebit-ven-lica--.html